Grondwater is water dat zich in de bodem bevindt, opgeslagen in de ruimtes tussen zandkorrels, grind of in scheuren in gesteente. Het is geen ondergrondse rivier, maar een langzame verzadiging van de bodem met water. Dat water komt oorspronkelijk van regen of oppervlaktewater dat door de grond zakt, soms al duizenden jaren geleden.
Grondwater speelt een grote rol in de waterhuishouding van Nederland. Het vult sloten en beken aan, voorziet planten van vocht en is de bron van drinkwater voor een groot deel van de bevolking. Toch is het voor veel mensen onzichtbaar en daardoor weinig bekend.
Hoe ontstaat grondwater?
Als het regent, zakt een deel van het water door de bodem omlaag. Dit heet infiltratie. Hoe dieper het water zakt, hoe meer het de poriën en spleten in de grond vult. Op een bepaalde diepte is de grond volledig verzadigd met water. Dat is de grondwaterspiegel, ook wel grondwaterstand of watertafel genoemd.
Niet al het regenwater bereikt het grondwater. Een deel verdampt direct, een deel wordt opgenomen door plantenroots, en een deel stroomt af via het oppervlak naar sloten of rivieren. Alleen het resterende deel zakt diep genoeg om het grondwater aan te vullen. Dit proces heet grondwateraanvulling of infiltratie.
Het duurt soms tientallen tot duizenden jaren voordat water vanuit het oppervlak de diepere grondwaterlagen bereikt. Dat maakt grondwater een langzaam bewegende, trage voorraad, niet iets dat snel aanvult als je het te snel gebruikt.
Lagen in de ondergrond: aquifers
Grondwater zit niet overal op dezelfde diepte. De bodem bestaat uit verschillende lagen met verschillende doorlaatbaarheid. Een doorlatende laag waar grondwater in zit en waaruit water opgepompt kan worden, heet een aquifer. Zandlagen en grindlagen zijn goede aquifers. Klei en veen houden water juist vast en laten het nauwelijks door.
Er zijn twee soorten aquifers:
- Freatisch grondwater: het ondiepste grondwater, direct onder de grondwaterspiegel. De druk hiervan is gelijk aan de luchtdruk. Dit water reageert snel op regen en droogte.
- Gespannen grondwater: dit zit opgesloten tussen twee ondoorlatende lagen. De druk is hoger dan de luchtdruk. Als je hier een put in boort, stijgt het water vanzelf omhoog, soms zelfs tot boven het maaiveld.
In Nederland zijn meerdere van deze lagen op elkaar gestapeld, tot soms honderden meters diep. De diepere lagen bevatten water dat er duizenden jaar over heeft gedaan om er te komen.
Wat is de grondwaterstand?
De grondwaterstand geeft aan hoe diep je moet graven voordat je op water stuit. In natte periodes staat de grondwaterspiegel hoog, soms vlak onder het maaiveld. In droge periodes zakt die omlaag. In laag Nederland, zoals in veengebieden en polders, staat het grondwater vaak dicht aan het oppervlak. Op de hogere zandgronden in Drenthe of Brabant kan de grondwaterspiegel meerdere meters diep zitten.
Een hoge grondwaterstand kan zorgen voor natte kelders, verzakkingen bij houten funderingen en problemen voor de landbouw. Een te lage grondwaterstand veroorzaakt droogte, bodemdaling en schade aan natuur. Het beheer van de grondwaterstand is daarmee een serieuze taak van waterschappen en gemeenten.
Grondwater als bron van drinkwater
Een groot deel van het drinkwater in Nederland komt uit grondwater. Drinkwaterbedrijven pompen het op via putten, zuiveren het en leveren het aan huishoudens. Grondwater is van nature relatief schoon, omdat de bodemlagen als een filter werken. Toch kunnen verontreinigingen zoals pesticiden, nitraat uit mest en industriële stoffen het grondwater bereiken als ze lang genoeg in de bodem zitten.
Juist omdat grondwater zo langzaam beweegt, duurt het ook lang voordat een verontreiniging verdwijnt. Een plek die tientallen jaar geleden vervuild raakte, kan nu nog steeds problemen geven. Dat vraagt om voorzichtigheid met wat er op en in de bodem terechtkomt.
Grondwater en de natuur
Grondwater is onmisbaar voor veel ecosystemen. Natte natuur zoals moerassen, veengebieden en beekdalen is direct afhankelijk van een stabiele grondwaterstand. Kwel, waarbij grondwater omhoog drukt en aan het oppervlak komt, zorgt voor specifieke omstandigheden waarvan zeldzame planten en dieren afhankelijk zijn. Bij te diepe ontwatering voor de landbouw verdwijnt die kwel, en daarmee ook de bijbehorende natuur.
Veelgestelde vragen over grondwater
Is grondwater hetzelfde als drinkwater?
Nee. Grondwater is het water in de bodem. Drinkwater wordt gemaakt van grondwater (of oppervlaktewater) na zuivering. Grondwater drink je dus niet direct uit de grond.
Hoe diep zit grondwater?
Dat verschilt sterk per locatie. In laag Nederland soms op 30 tot 50 centimeter diepte, op de hogere zandgronden soms pas op 5 tot 10 meter of dieper.
Raakt grondwater op?
Grondwater vult zichzelf langzaam aan via regen en infiltratie. Bij overmatig gebruik, zoals intensief pompen voor landbouw, kan de grondwaterspiegel dalen. In droge jaren en bij toenemende droogte is grondwateruitputting een groeiend probleem in Nederland en wereldwijd.
Wie beheert het grondwater in Nederland?
Waterschappen en provincies houden toezicht op de grondwaterstand en grondwaterkwaliteit. Drinkwaterbedrijven onttrekken grondwater onder vergunning van de provincie.
Grondwater is kortom geen abstract begrip, maar een tastbare, kwetsbare voorraad die dagelijks invloed heeft op drinkwater, natuur, gebouwen en landbouw. Wie de bodem en het waterbeheer begrijpt, begrijpt waarom de grondwaterstand al jaren een van de sleutelthema’s is in het klimaat- en waterdebat in Nederland.
